Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie — kto jest moim bliźnim?
Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie z Łk 10 w przekładzie Wujka: skąd wzięło się pytanie „kto jest moim bliźnim”, kluczowe wersety i znaczenie dziś.
Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie znajduje się w Ewangelii Łukasza, w rozdziale dziesiątym, w wersetach od dwudziestego piątego do trzydziestego siódmego. Jezus opowiada ją w odpowiedzi na pytanie uczonego w Prawie „kto jest moim bliźnim” — i kończy poleceniem: „Idź i ty uczyń tak samo”.
Słowo „samarytanin” znaczy dziś po polsku tyle co „człowiek bezinteresownie pomagający” — jego imieniem nazywa się hospicja, fundacje i programy pomocy. Cała ta kariera słowa wzięła się z jednej krótkiej historii, która w oryginale była znacznie bardziej prowokująca, niż dzisiaj pamiętamy.
Skąd wzięło się pytanie „kto jest moim bliźnim”?
Przypowieść nie wisi w próżni — jest drugą rundą rozmowy. Najpierw uczony w Prawie wystawia Jezusa na próbę pytaniem o życie wieczne, a Jezus odsyła go do tego, co sam zna najlepiej:
„Wtedy pewien uczony w Prawie podszedł, wystawiając Go na próbę, i powiedział: „Nauczycielu, co mam czynić, żeby osiągnąć życie wieczne?””
„Tamten odpowiedział: „Będziesz miłował Pana, Boga swego, z całego serca swego i z całej duszy swojej, i z całej siły swojej, i z całej myśli swojej, a bliźniego swego jak siebie samego.””
Odpowiedź jest podręcznikowa i Jezus ją potwierdza: „Czyń to, a będziesz żył”. Rozmowa mogłaby się skończyć — ale uczony dopytuje:
„Lecz tamten, chcąc się usprawiedliwić, zapytał Jezusa: „A kto jest moim bliźnim?””
Łukasz odnotowuje motyw: „chcąc się usprawiedliwić”. To pytanie o granicę — kogo jeszcze muszę kochać, a kogo już wolno mi nie kochać? Rodaka tak, cudzoziemca nie? Sąsiada tak, wroga nie? Uczony chce listy. Zamiast listy dostanie historię.
Kapłan, lewita i ten trzeci
„Jezus odpowiedział: „Pewien człowiek schodził z Jerozolimy do Jerycha i wpadł między zbójców, którzy go też obrabowali i zadawszy mu rany, odeszli, zostawiając go na wpół martwego.”
Droga z Jerozolimy do Jerycha prowadziła przez pustynne wąwozy i była znana z napadów — słuchacze od razu wiedzieli, o jakim miejscu mowa. Obok pobitego przechodzą kolejno dwaj ludzie świątyni:
„Zdarzyło się, że tą samą drogą schodził pewien kapłan, który gdy go ujrzał, minął.”
„Podobnie Lewita, który znalazł się w tamtym miejscu i widząc go, minął.”
Obaj „ujrzeli” i obaj „minęli” — tekst podkreśla, że widzieli. A potem nadjeżdża trzeci, i tu następuje zgrzyt, którego dziś już nie słyszymy. Samarytanie i Żydzi byli skłóceni od wieków: spór o świątynię, o Pisma, wzajemna pogarda. Słuchacze spodziewali się, że po dwóch duchownych bohaterem będzie zwykły Izraelita. Jezus wstawia w to miejsce wroga:
„Pewien zaś Samarytanin, który jechał tamtędy, zbliżył się do niego i gdy go ujrzał, wzruszył się miłosierdziem.”
„Podszedł, opatrzył jego rany, zalewając je oliwą i winem, wsadził go na swoje zwierzę, zaprowadził do gospody i zaopiekował się nim.”
Ten sam czasownik, który opisuje ojca z przypowieści o synu marnotrawnym: „wzruszył się miłosierdziem”. Różnica między trzema przechodniami nie leży w tym, co widzieli — wszyscy widzieli to samo. Leży w tym, co zobaczenie w nich uruchomiło. A miłosierdzie Samarytanina jest konkretne i kosztowne: oliwa, wino, własne zwierzę, nocleg, pieniądze i obietnica powrotu:
„Nazajutrz wyjął dwa grosze, dał gospodarzowi i powiedział: „Zadbaj o niego, a cokolwiek wydasz ponad to, oddam ci, gdy wrócę.””
Odwrócone pytanie
Teraz najważniejszy ruch całej rozmowy. Uczony pytał: „kto jest moim bliźnim?” — czyli: kto z ludzi wokół mnie zasługuje na moją miłość. Jezus odwraca pytanie:
„Który z tych trzech wydaje ci się być bliźnim tego, który wpadł w ręce zbójców?””
„Tamten odpowiedział: „Ten, który okazał mu miłosierdzie.” Jezus powiedział mu: „Idź i ty uczyń tak samo.””
Pytanie nie brzmi już „kto jest moim bliźnim”, tylko „czyim bliźnim ja się staję”. Bliźni przestaje być kategorią, do której ktoś się kwalifikuje albo nie — staje się czymś, czym człowiek sam się robi, podchodząc do leżącego. Zauważ też, że uczony nie jest w stanie wymówić słowa „Samarytanin”; mówi „ten, który okazał mu miłosierdzie”. Jezus nie poprawia go — wystarcza mu, że tamten zrozumiał.
Co ta przypowieść znaczy dziś?
- Bliźni nie jest kategorią, tylko czynem. Nie ustala się z góry, kto nim jest — staje się nim ten, kto podchodzi. Pytanie na dziś brzmi: obok kogo przechodzę, widząc.
- Pobożność nie zastępuje zatrzymania się. Dwaj ludzie świątyni minęli pobitego. Przypowieść nie atakuje ich stanu — atakuje złudzenie, że służba Bogu może omijać człowieka przy drodze.
- Miłosierdzie ma cennik. Oliwa, wino, zwierzę, gospoda, dwa grosze, powrót. Współczucie, które nic nie kosztuje, w tej historii nie występuje.
- Bohaterem może być ktoś z wrogiego obozu. Jezus celowo wybrał postać, na którą słuchacze się wzdrygali. Dzisiejszy odpowiednik każdy musi podstawić sobie sam — i to podstawienie jest zwykle najtrudniejszą częścią lektury.
- Polecenie jest wykonalne od zaraz. „Idź i ty uczyń tak samo” nie wymaga niczego poza spotkaniem najbliższego leżącego.
Przy słuchaniu warto wziąć cały dziesiąty rozdział Łukasza: przed przypowieścią jest rozesłanie siedemdziesięciu dwóch i radość Jezusa z rzeczy zakrytych przed mądrymi, a tuż po niej — scena u Marty i Marii, jakby druga strona tej samej monety: miłosierny Samarytanin pokazuje miłość, która działa, Maria u stóp Pana — miłość, która słucha. Przypowieści o miłosierdziu to znak rozpoznawczy Łukasza — więcej o tym w tekście o różnicach między czterema Ewangeliami. A jeśli dopiero zaczynasz słuchanie Ewangelii, pomoże Ci tekst od której Ewangelii zacząć.
Brzmienie przekładu i głosu sprawdzisz w darmowej próbce — zanim włączysz cały rozdział.