Dlaczego przekład Wujka brzmi tak dostojnie

Najczęstsze wyjaśnienie jest najmniej trafne. Ludzie mówią: brzmi dostojnie, bo jest w nim dużo starych słów. Tymczasem stare słownictwo to w tym tekście rzecz drugorzędna — kilkadziesiąt wyrazów na całe Pismo. Powaga siedzi gdzie indziej: w kolejności wyrazów w zdaniu i w rytmie, który z tej kolejności wynika.

Poniżej rozkładamy to na pięć mechanizmów. Wszystkie przykłady pochodzą z tekstu, który czyta lektor, więc można je po prostu usłyszeć. Jeśli zatrzymujesz się raczej na pojedynczych słowach niż na składni, pomoże mały słownik archaizmów u Wujka.

Pierwszy mechanizm: zaimek po rzeczowniku

To najmocniejszy chwyt w całym tekście i zarazem najłatwiejszy do rozpoznania. Współczesna polszczyzna mówi „moja dusza”, „Twoje miłosierdzie”, „moje życie”. Wujek odwraca kolejność i stawia zaimek po rzeczowniku.

Dwa razy w jednym wersecie: „duszę moją”, „imienia swego”. Efekt jest dwojaki. Pierwsze słowo pada mocno, bo to rzeczownik, a nie zaimek — zdanie zaczyna się od rzeczy, nie od wskazania właściciela. A zaimek na końcu frazy działa jak domknięcie taktu, miejsce, w którym głos może opaść.

W Psalmie 50 ten sam zabieg wraca trzy razy w jednym zdaniu: „Zmiłuj się nade mną, Boże, według wielkiego miłosierdzia Twojego, i według mnóstwa litości Twoich zgładź nieprawość moją”. Przełóż to na dzisiejszy szyk — „według Twojego wielkiego miłosierdzia zgładź moją nieprawość” — i zdanie natychmiast przestaje się kołysać. Treść ta sama, muzyka inna.

Drugi mechanizm: czasownik przed podmiotem

Druga rzecz, którą polszczyzna Wujka wzięła z łaciny, to swoboda w stawianiu orzeczenia tam, gdzie wypada mu paść najmocniej. Najsłynniejszy przykład w całym polskim Piśmie:

Zwróć uwagę, co się tu dzieje. Trzy takty, każdy krótszy niż poprzedni, i trzy różne ustawienia tych samych elementów. Pierwszy: było Słowo. Drugi: Słowo było. Trzeci odwraca wszystko — Bogiem było Słowo — i właśnie dlatego to zdanie zapada w pamięć. Gdyby brzmiało „a Słowo było Bogiem”, byłoby poprawne, zrozumiałe i zupełnie niezapamiętywalne.

Ten sam mechanizm działa w Psalmie 50: „Serce czyste stwórz we mnie, Boże, i ducha prawego odnów we wnętrznościach moich”. Czasownik stoi na drugim miejscu, po dopełnieniu, bo najważniejsze jest to, o co prosi psalmista, a nie samo proszenie.

Trzeci mechanizm: spójnik „i” jako takt

W dzisiejszej szkolnej polszczyźnie powtarzanie „i” na początku zdań uchodzi za błąd. W tekście biblijnym jest to narzędzie rytmiczne, przeniesione z hebrajskiego przez łacinę. Spójnik nie łączy tu dwóch myśli, lecz wybija kolejne uderzenie.

Najgęściej widać to w pierwszym rozdziale Księgi Rodzaju, w zapisie wydania z 1923 roku: „I rzekł Bóg: Niech się stanie światłość: i stała się światłość”, a dalej „I stał się wieczór i zaranek, dzień trzeci”. Cztery razy „i” na dwa wersety. Nie ma tu żadnej logicznej konieczności — jest puls.

W naszym nagraniu ten puls słychać między innymi w Apokalipsie: „I usłyszałem donośny głos od tronu”, „I otrze Bóg wszelką łzę z ich oczu”, „I powiedział mi”. Trzy kolejne wersety, trzy początki od „i” (Ap 21, 3–6). To nie niedopatrzenie redakcji, a świadoma decyzja — gdyby ktoś to wygładził na „następnie”, „potem”, „wreszcie”, tekst przestałby brzmieć jak Pismo.

Czwarty mechanizm: powtórzenie jako forma

Dostojność bierze się też z tego, że tekst nie boi się powtarzać. Dzisiejsza redakcja publicystyczna zmieniłaby powtórzone słowo na synonim. Tekst biblijny robi odwrotnie: wraca do tego samego słowa, aż stanie się ono osią całego fragmentu.

• Anafora, czyli ten sam początek wersetu. Księga Koheleta 3, 2–8: „Czas rodzenia i czas umierania, czas szczepienia i czas wyrywania tego, co szczepiono. Czas zabijania i czas leczenia, czas burzenia i czas budowania”. Słowo „czas” pada w tych siedmiu wersetach ponad dwadzieścia razy — i o to właśnie chodzi.
• Refren. Psalm 150 w naszym nagraniu dziewięć razy powtarza „chwalcie Go”: „Chwalcie Go dźwiękiem trąby, chwalcie Go na harfie i cytrze”. Cały psalm ma pięć wersetów, więc gęstość jest ekstremalna.
• Podwojenie dla wzmocnienia. „Zaprawdę, zaprawdę mówię wam: ujrzycie niebo otwarte” (J 1, 51). Nie „naprawdę mówię wam, poważnie”, tylko to samo słowo dwa razy.
• Powtórzenie z zaprzeczeniem. Psalm 1, 4: „Nie tak bezbożni, nie tak — są jak proch, który wiatr rozmiata z powierzchni ziemi”. Pierwsza część zdania nie wnosi żadnej nowej informacji, a bez niej werset traci całą swoją siłę.
• Szereg czterech. Pierwszy List do Koryntian 13, 7: „Wszystko znosi, wszystkiemu wierzy, we wszystkim pokłada nadzieję, wszystko wytrzyma”. Cztery krótkie, równej długości frazy, każda zaczynająca się od tego samego słowa.

Piąty mechanizm: ślad łaciny w pojedynczych słowach

Wujek tłumaczył z Wulgaty, czyli z łacińskiego tekstu Biblii, i w kilku miejscach kalka łacińska została w polszczyźnie na stałe. To nie błędy — to świadectwo drogi, jaką tekst przeszedł. Trzy przykłady z naszego nagrania:

• Utwierdzenie nieba (Rdz 1, 20). Łacina mówi o czymś, co jest w górze rozpięte i trwałe; polskie „utwierdzenie” jest dosłownym odwzorowaniem tego słowa. Nowsze przekłady mówią o sklepieniu.
• Spomożenie Najwyższego (Ps 90, 1). „Kto mieszka w spomożeniu Najwyższego, w obronie Boga niebieskiego będzie przebywał”. Słowo oznacza pomoc i schronienie u kogoś mocniejszego, a jego nietypowy kształt bierze się właśnie z łacińskiego wzoru.
• Czart południowy (Ps 90, 6). „Ani zarazy chodzącej w ciemności, ani najazdu i czarta południowego”. Obraz demona grasującego w godzinie największego upału wszedł do polszczyzny wprost z Wulgaty.

Dlaczego to tak dobrze działa czytane na głos

Wszystkie pięć mechanizmów zbiega się w jednym punkcie: ten tekst ma z góry zaznaczone miejsca na oddech. Każda inwersja domyka takt, każde „i” otwiera nowy, każde powtórzenie daje uchu punkt odniesienia. Lektor nie musi niczego wymyślać — wystarczy, że pójdzie za frazą, która już tam jest.

Dla słuchacza to oznacza trzy całkiem praktyczne rzeczy.

1. Łatwiej utrzymać uwagę. Rytmiczny tekst niesie ucho sam z siebie. Przy długim słuchaniu to różnica między dwoma rozdziałami i dziesięcioma.
2. Łatwiej zapamiętać. Fraza zbudowana na powtórzeniu i inwersji zostaje w pamięci bez wysiłku — dokładnie dlatego nasi pradziadkowie znali całe wersety, choć wielu z nich nie czytało biegle.
3. Łatwiej wrócić. Kiedy po tygodniu włączasz ten sam psalm, rozpoznajesz go po pierwszych słowach, a nie po numerze rozdziału.

Jest też cena, o której warto wiedzieć z góry. Pierwsze dwa, trzy rozdziały wymagają uwagi, bo ucho jest przyzwyczajone do dzisiejszej składni i musi się przełączyć. Potem to mija. Najszybszy sposób, by sprawdzić, czy ten język Cię niesie — posłuchaj próbki i daj sobie dwie minuty.

Co zostawiliśmy nietknięte

Tekst przygotowany pod lektora został delikatnie uwspółcześniony: poprawiliśmy najtrudniejszą ortografię i fleksję, rozwiązaliśmy skróty, wymieniliśmy kilka zwrotów, których nie da się zrozumieć ze słuchu. Ale rytm i szyk zdania zostały, i to była decyzja świadoma, podjęta dokładnie z tych powodów, które opisaliśmy wyżej.

Dlatego w nagraniu wciąż słychać „zgładź nieprawość moją”, a nie „zgładź moją nieprawość”. Dlatego Apokalipsa zaczyna wersety od „i”. Dlatego trzeci takt wersetu z Ewangelii Jana wciąż brzmi „a Bogiem było Słowo”. To nie jest nowy przekład ani parafraza — zmieniliśmy zapis tam, gdzie przeszkadzał, i nic poza tym. Historię samego wydania i zakres tej redakcji opisujemy w tekście Biblia ks. Jakuba Wujka — historia polskiego przekładu.