Archaizmy u Wujka — mały słownik trudnych słów

Przy pierwszym słuchaniu przekładu Wujka zdarza się to samo każdemu: zdanie płynie, aż nagle pada jedno słowo i uwaga zatrzymuje się na nim, a reszta wersetu przechodzi niezauważona. Takich słów jest w całym Piśmie zaskakująco mało — kilkadziesiąt, nie kilkaset. Gdy raz się je pozna, tekst przestaje stawiać opór.

Poniższy słownik zebraliśmy nie z opracowań, lecz z samego tekstu, który czyta lektor. Każde hasło naprawdę w nagraniu występuje, a przykład jest podany z miejscem, żeby można go było sprawdzić.

Jak korzystać z tego słownika

Najgorszy pomysł to uczyć się listy na pamięć przed pierwszym rozdziałem. Lepiej zrobić odwrotnie: słuchać dalej, nie zatrzymując się, a tu zaglądać dopiero wtedy, gdy jakieś słowo zacznie wracać. Sens niesie całe zdanie, nie pojedynczy wyraz — a po trzecim spotkaniu większość tych słów domyśla się sama z kontekstu.

Druga uwaga: część tych wyrazów wcale nie wyszła z polszczyzny, tylko zmieniła zakres znaczenia. To one są najbardziej podstępne, bo wydają się zrozumiałe. Poświęcamy im osobną sekcję na końcu.

Słownik od A do Ż

• bałwan — pogański posąg, bożek; nie ma nic wspólnego z dzisiejszym obelżywym użyciem tego słowa. „Bo bałwany mówiły rzeczy bezużyteczne, wróżbici widzieli kłamstwo” (Za 10, 2).
• czart południowy — dosłowny przekład łacińskiego obrazu demona grasującego w godzinach największego upału. „Ani zarazy chodzącej w ciemności, ani najazdu i czarta południowego” (Ps 90, 6).
• czeladź — domownicy i służba, cały ludzki skład gospodarstwa. „Nabyłem sług i służebnic, i miałem wielką czeladź” (Koh 2, 7).
• gładzić — usuwać, zmazywać, zmywać; stąd zgładzić. „Oto Baranek Boży, oto Ten, który gładzi grzech świata” (J 1, 29).
• hyzop — niewysoka roślina o sztywnych gałązkach, używana jako kropidło przy obrzędowym oczyszczeniu. „Pokropisz mnie hyzopem, a będę oczyszczony” (Ps 50, 9).
• łaknąć — odczuwać głód, bardzo czegoś potrzebować. „Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, bo oni będą nasyceni” (Mt 5, 6).
• majętność — mienie, dobytek, to, co się posiada. „I gdybym wszystkie swoje majętności rozdał ubogim na żywność” (1 Kor 13, 3).
• oblicze — twarz, a w odniesieniu do Boga także Jego obecność. „Odwróć oblicze Twoje od grzechów moich i zgładź wszystkie nieprawości moje” (Ps 50, 11).
• odzienie — ubranie, okrycie. „Zmienisz je jak odzienie i zmienią się” (Ps 101, 28).
• opoka — lita skała, nie kamień i nie głaz; w tekście pełni rolę obrazu czegoś, co się nie rusza. „Będziesz się nazywał Cefas” — co się tłumaczy: Opoka (J 1, 42).
• oścień — kolec, żądło, ostry bodziec. „Gdzież jest, śmierci, twój oścień?” (1 Kor 15, 55).
• pierwociny — pierwsze zbiory z pola albo pierwszy przychówek, oddawane Bogu przed resztą plonu. „Od kiedy zaczęto przynosić pierwociny do domu Pańskiego, jedliśmy i nasyciliśmy się” (2 Krn 31, 10).
• płaz — w dawnej polszczyźnie wszystko, co pełza po ziemi, a nie wyłącznie gad. „Niech wyda ziemia duszę żyjącą według swojego rodzaju: bydło, płazy i bestie ziemne” (Rdz 1, 24).
• pokolenie — tu nie „generacja”, a plemię, ród, szczep. „Oto zwyciężył Lew z pokolenia Judy, korzeń Dawida” (Ap 5, 5).
• przybytek — mieszkanie Boga wśród ludzi: namiot spotkania, a później świątynia. „Oto przybytek Boga wśród ludzi” (Ap 21, 3).
• puszcza — pustynia, bezludzie, miejsce opuszczone; nie las. „Na wszystkie drogi puszczy nadciągnęli burzyciele” (Jr 12, 12).
• roztropność — mądrość praktyczna, umiejętność trafnej decyzji, nie przebiegłość. „Niech więc teraz król upatrzy sobie męża mądrego i roztropnego” (Rdz 41, 33).
• rzesza — tłum, wielka grupa ludzi. „Bardzo wielka rzesza słała swoje szaty na drodze” (Mt 21, 8).
• spomożenie — pomoc, wsparcie, opieka; przekład łacińskiego słowa oznaczającego schronienie u kogoś mocniejszego. „Kto mieszka w spomożeniu Najwyższego, w obronie Boga niebieskiego będzie przebywał” (Ps 90, 1).
• sromota — wstyd, hańba, publiczne pohańbienie. „Twoja sromota zostanie odsłonięta i twoja hańba będzie widziana” (Iz 47, 3).
• stolica zaraźliwości — zwrot złożony z dwóch archaizmów: stolica to krzesło i siedziba, zaraźliwość to zgubny wpływ. Razem: miejsce, z którego szkodzi się innym. „nie zasiadał na stolicy zaraźliwości” (Ps 1, 1).
• trzoda — stado zwierząt hodowanych, najczęściej owiec; stąd obraz pasterza i trzody. „Bo Pan Zastępów nawiedził swoją trzodę, dom Judy” (Za 10, 3).
• utwierdzenie — sklepienie nieba, to, co rozpięte w górze i trwałe. „Niech wywiodą wody rój dusz żyjących i niech ptactwo lata nad ziemią, pod utwierdzeniem nieba” (Rdz 1, 20).
• włosiennica — szorstka szata z włosia, noszona na znak pokuty i żałoby. „Przywdziałem włosiennicę zamiast odzienia i stałem się dla nich pośmiewiskiem” (Ps 68, 12).
• wonność — zapach, woń, a także sama substancja pachnąca. „Chrystus umiłował nas i wydał samego siebie za nas jako ofiarę i dar Bogu na miłą wonność” (Ef 5, 2).
• zakon — Prawo, zwłaszcza Prawo Mojżeszowe; nie zgromadzenie zakonne. „Bo z uczynków zakonu żadne ciało nie będzie przed Nim usprawiedliwione; przez zakon bowiem przychodzi poznanie grzechu” (Rz 3, 20).
• zaprawdę — naprawdę, doprawdy; wzmocnienie powagi tego, co zaraz padnie. „Zaprawdę, zaprawdę mówię wam: ujrzycie niebo otwarte” (J 1, 51).
• zastępy — wojska, hufce, uszykowane oddziały; „Bóg zastępów” to Bóg dowodzący. „Panie, Boże zastępów, któż jest podobny do Ciebie?” (Ps 88, 9).
• żywot — życie, a w innych miejscach łono matki. „Nauczycielu dobry, co mam uczynić, abym osiągnął żywot wieczny?” (Mk 10, 17) oraz „Bo Ty wyciągnąłeś mnie z żywota matki” (Ps 21, 10).

Fałszywi przyjaciele, czyli słowa znane, ale nie te

Pięć haseł z listy wyżej zasługuje na osobne ostrzeżenie, bo nie brzmią obco. Brzmią swojsko i właśnie dlatego prowadzą ucho w złą stronę.

1. Zakon to Prawo, a nie zgromadzenie zakonne. Przy Listach świętego Pawła to różnica, która decyduje o sensie całych rozdziałów.
2. Puszcza to pustynia, a nie las. Jan Chrzciciel woła na bezludziu, nie w Białowieży.
3. Pokolenie to plemię, nie generacja — „Lew z pokolenia Judy” znaczy: z plemienia Judy.
4. Płaz oznacza wszystko, co pełza, a nie dzisiejszą grupę zwierząt z lekcji biologii.
5. Stolica to krzesło albo siedziba. W Psalmie 1 nie ma żadnego miasta stołecznego.

Słowa, których w nagraniu nie usłyszysz

Druga strona tej samej pracy: część dawnych wyrazów została z tekstu usunięta, bo nie wnosiły nic poza opóźnieniem. Chodziło o słowa służebne — spójniki i przysłówki, które w uchu zatrzymują zdanie i nie dodają do niego sensu.

• tedy — czyli „wtedy”, „więc”. W wydaniu z 1923 roku pojawia się ponad tysiąc razy, w naszej wersji ani razu. „Wiara tedy z słuchania” stało się „Wiara pochodzi więc ze słuchania” (Rz 10, 17).
• albowiem — czyli „bo”, „ponieważ”. Też zniknęło całkowicie. Błogosławieństwa z Ewangelii Mateusza brzmią teraz „bo do nich należy królestwo niebieskie”, a nie „albowiem ich jest królestwo niebieskie”.
• ninaczem mi schodzić nie będzie — dawny zwrot, którego nie da się odgadnąć ze słuchu. W nagraniu Psalm 22 zaczyna się: „Pan mną rządzi i niczego mi nie zabraknie”.
• białagłowa — dawne określenie kobiety. W Księdze Rodzaju 1, 27 słychać dziś „mężczyznę i kobietę stworzył ich”.
• zawżdy, iżby, wżdy — dawne formy „zawsze”, „żeby”, „jednak”. Żadna z nich w nagraniu nie występuje.

To właśnie granica, którą przyjęliśmy. Wymieniamy to, co w mowie przeszkadza i nic nie znaczy; zostawiamy to, co znaczy coś własnego, nawet jeśli wymaga jednego spojrzenia do słownika. Pełny opis tej redakcji i historia samego wydania są w tekście Biblia ks. Jakuba Wujka — historia polskiego przekładu.

Jak szybko oswoić się z tym językiem

1. Słuchaj dalej, nie zatrzymuj się. Zatrzymywanie przy każdym nieznanym słowie rozbija zdanie, a to zdanie niesie sens.
2. Zacznij od psalmów. Są krótkie, wracają do tych samych obrazów i w kilka dni oswajają ucho skuteczniej niż jakakolwiek lista.
3. Słuchaj tego samego fragmentu dwa razy. Przy drugim razie słowa, które za pierwszym zatrzymywały uwagę, przechodzą już gładko.
4. Nie przyspieszaj na początku. Przy nowym języku 1× działa lepiej niż 1,25×. Przyspieszysz po tygodniu.
5. Posłuchaj, jak to brzmi, zanim cokolwiek rozstrzygniesz. Dwie minuty nagrania powiedzą więcej niż ten cały słownik — posłuchaj próbki.

Warto przy tym pamiętać, że te słowa nie są przeszkodą dodaną przypadkiem. Są częścią tego, co sprawia, że tekst brzmi inaczej niż wszystko inne, co usłyszysz w ciągu dnia — i dlatego tak dobrze zostaje w pamięci. Skąd się bierze to brzmienie, pokazujemy w artykule Dlaczego przekład Wujka brzmi tak dostojnie.