Biblia Wujka w domenie publicznej — co wolno, a czego nie

To jedno z tych rozróżnień, które brzmią jak formalność, a w praktyce decydują o tym, czy ktoś ma kłopot, czy nie. Tekst przekładu Wujka jest wolny. Konkretne nagranie tego tekstu — nie. Brzmi prosto, a jednak co roku ktoś pobiera cudzy audiobook, wrzuca go na swój kanał w dobrej wierze i dowiaduje się, że właśnie naruszył prawo.

Poniżej wyjaśniamy, skąd ta granica się bierze i gdzie dokładnie przebiega. Piszemy o zasadach ogólnie — to nie jest porada prawna, a w razie wątpliwości co do konkretnego pliku, wydania czy nagrania zawsze warto sprawdzić warunki podane przez danego wydawcę.

Co znaczy „domena publiczna”

Autorskie prawa majątkowe nie trwają wiecznie. Po upływie określonego czasu od śmierci twórcy gasną, a utwór przechodzi do domeny publicznej — czyli wspólnej puli dóbr, z której może korzystać każdy, bez pytania o zgodę i bez opłat. W Polsce i w całej Unii Europejskiej okres ochrony liczy się od śmierci autora i obejmuje kilkadziesiąt lat, standardowo siedemdziesiąt.

W przypadku Biblii Wujka sprawa jest jednoznaczna. Tłumacz zmarł w 1597 roku, przekład całości wyszedł w 1599. Żadne roszczenie do samego przekładu nie jest dziś możliwe. Osobną kwestią są jednak późniejsze opracowania tego samego tekstu: redakcje, uwspółcześnienia, przypisy, wstępy, układ typograficzny. To są odrębne utwory, powstałe później, i one mogą być chronione.

Dlaczego akurat wydanie z 1923 roku

Z dwóch powodów, z których jeden jest prawny, a drugi praktyczny. Prawny: to wydanie jest już w domenie publicznej, więc wolno je kopiować, czytać na głos i nagrywać. Praktyczny: ma uporządkowaną pisownię, a jednocześnie zachowany Wujkowy język, więc startując od niego, trzeba podjąć o wiele mniej decyzji za czytelnika niż startując od pierwodruku. Więcej o tym, jak ten tekst przechodził przez kolejne wieki, znajdziesz w artykule Biblia ks. Jakuba Wujka — historia polskiego przekładu.

Warto dodać dla porządku: nasza redakcja — czyli delikatne uwspółcześnienie tekstu pod słuchanie — i samo nagranie są naszą pracą. Źródłowe wydanie z 1923 roku pozostaje wolne dla każdego, kto chce z niego skorzystać.

Tekst jest wolny, nagranie już nie

To sedno całej sprawy. Nagranie nie jest „tym samym tekstem w innym formacie”. Jest osobnym utworem, do którego powstania trzeba było dodać rzeczy, których w tekście nie ma:

• Wykonanie lektora — barwa, tempo, intonacja, rozkład pauz, decyzje interpretacyjne w każdym wersecie. Wykonawcy przysługują do tego własne prawa, niezależne od praw do tekstu.
• Praca producencka — reżyseria, poprawki, montaż, czyszczenie dźwięku, wyrównanie poziomów, podział na rozdziały, oznaczenie plików. Przy osiemdziesięciu godzinach materiału to tysiące godzin roboty.
• Muzyka, jeśli występuje — osobny utwór z osobną licencją. To zresztą najczęstsza pułapka u początkujących wydawców: tekst wolny, głos własny, a podkład muzyczny wzięty z internetu bez sprawdzenia warunków.
• Oprawa i opis — okładka, grafiki, opisy ksiąg, materiały na stronie. Też utwory, też chronione.

Dlatego zdanie „Biblia jest w domenie publicznej, więc mogę rozesłać ten audiobook znajomym” jest logicznie błędne. Pierwsza część jest prawdziwa, druga z niej nie wynika. Wolny jest tekst — nie czyjaś praca nad nim.

Co wolno zrobić z samym tekstem

A tutaj dobra wiadomość: z tekstem z domeny publicznej wolno naprawdę wiele. Jeśli pracujesz z wydaniem wolnym od praw, możesz:

• Kopiować i drukować — dla siebie, dla rodziny, dla parafii, w dowolnej liczbie egzemplarzy.
• Cytować bez ograniczeń i bez pytania o zgodę — na blogu, w książce, na plakacie, w prezentacji, w gazetce parafialnej.
• Czytać na głos publicznie — na spotkaniu, na nabożeństwie, na nagraniu wideo, na transmisji na żywo.
• Nagrać własną wersję — i to także wtedy, gdy ktoś inny nagrał już ten sam tekst. Jego nagranie jest chronione, tekst nie. Twoje nagranie będzie Twoje.
• Opracować tekst — zmodernizować pisownię, dodać przypisy, zmienić podział wersetów, przygotować wersję dla dzieci. Twoje opracowanie stanie się wtedy osobnym utworem.
• Wykorzystać komercyjnie — sprzedawać wydruk, audiobook, kalendarz z wersetami. Domena publiczna nie zabrania zarabiania.

Jeden warunek jest wspólny dla wszystkich tych punktów: wszystko to dotyczy tekstu z wydania wolnego od praw. Jeśli przepisujesz tekst z nowszego, opracowanego wydania, kopiujesz także cudzą redakcję — i wtedy sytuacja wygląda inaczej.

Na co uważać przy darmowych zbiorach nagrań

Najwięcej nieporozumień rodzi słowo „darmowe”. Darmowe znaczy tylko tyle, że nie zapłaciłeś. Nie znaczy, że wolno Ci z tym plikiem zrobić, co chcesz, ani że osoba, która go udostępniła, miała do tego prawo. Kilka sytuacji, które powtarzają się najczęściej:

1. Nagranie wgrane przez osobę prywatną. Jeśli plik pochodzi z cudzego wydania, a wgrywający nie jest jego autorem, nie ma czego udostępniać. Pobranie takiego nagrania i rozesłanie go dalej powtarza cudze naruszenie.
2. Zbiór opisany jako „do dowolnego użytku” bez wskazania licencji. Deklaracja w opisie nic nie znaczy, jeśli nie stoi za nią konkretna licencja albo oświadczenie autora nagrania. Szukaj wprost nazwanych warunków, nie zapewnień.
3. Materiał złożony z wielu źródeł. Jeśli różne księgi czyta różny lektor, często oznacza to, że ktoś pozbierał nagrania z kilku miejsc. Warunki każdego z nich mogą być zupełnie inne.
4. Głos wygenerowany syntezatorem. Sam tekst jest wolny, ale narzędzie, którym go odczytano, zwykle ma własny regulamin. Niektóre pozwalają publikować wynik, inne wyłącznie na użytek osobisty.
5. Pliki z podkładem muzycznym. To najczęstsze źródło problemów w darmowych zbiorach — tekst w porządku, głos w porządku, a muzyka wzięta bez licencji.

Zebraliśmy osobno praktyczny przegląd tego, co realnie da się zdobyć bez płacenia, z jakimi ograniczeniami i na co patrzeć przy wyborze — w tekście Biblia audio za darmo. Znajdziesz tam również typowe problemy techniczne darmowych źródeł, które mają niewiele wspólnego z prawem, a bardzo wiele z porzucaniem słuchania w połowie drogi.

Trzy pytania przed pobraniem czegokolwiek

Nie trzeba znać przepisów, żeby nie wpaść w kłopot. Wystarczą trzy pytania, na które odpowiedź zwykle znajduje się w opisie w ciągu minuty.

1. Z jakiego wydania pochodzi tekst? Brak odpowiedzi to pierwszy sygnał ostrzegawczy. Rzetelny wydawca podaje wydanie, bo samo sformułowanie „przekład Wujka” niczego nie rozstrzyga.
2. Kto jest autorem nagrania i czy wyraźnie pozwala je pobierać? Zgoda musi być sformułowana wprost, a nie domniemana z faktu, że plik jest dostępny.
3. Co dokładnie wolno z tym zrobić? Słuchać u siebie to jedno, a udostępniać dalej, puszczać publicznie albo wykorzystać we własnym nagraniu — coś całkiem innego. Te zakresy bywają rozdzielone.

I uwaga, która dotyczy także nas: jeśli coś w warunkach konkretnego wydawcy jest niejasne, najprostszym rozwiązaniem jest zapytać wprost. Odpowiedź na piśmie jest warta więcej niż godzina domysłów.

Jak to wygląda u nas

Dla porządku, bez owijania. Tekst: przekład ks. Jakuba Wujka w wydaniu z 1923 roku, domena publiczna, delikatnie uwspółcześniony pod słuchanie. Nagranie: jeden lektor, 66 ksiąg, 1189 rozdziałów, około 80 godzin — i to już nasz osobny utwór, udostępniany w aplikacji internetowej.

Dostęp kupuje się raz, za 199 zł, bez abonamentu. Nie ma możliwości pobrania plików MP3 ani trybu offline — słuchanie odbywa się w przeglądarce, na telefonie, tablecie albo komputerze. Jeśli pobieranie plików jest dla Ciebie warunkiem koniecznym, lepiej wiedzieć to przed zakupem niż po. A jeśli chcesz najpierw usłyszeć, jak ten tekst brzmi, posłuchaj próbki — bez zakładania konta.

Na koniec rzecz, o której łatwo zapomnieć w rozmowie o przepisach: całe to rozróżnienie istnieje po to, żeby tekst mógł krążyć swobodnie, a praca nad nim była opłacalna. Jedno nie przeszkadza drugiemu. Słowo zostaje wolne — a to, że ktoś przez dwa lata czytał je do mikrofonu, pozostaje jego pracą.